تصور کنید دانشگاه‌ها تنها محلی برای کسب علم و تحصیلات عالیه هستند، اما واقعیت فراتر از این است. مسئولیت اجتماعی دانشگاه‌ها نه تنها شامل آموزش و پژوهش می‌شود، بلکه نحوه تعامل آنها با جامعه و استفاده از توان علمی برای حل مسائل اجتماعی و اقتصادی را نیز در بر می‌گیرد. دانشگاه‌ها با جایگاه ویژه‌ای که در شکل‌دهی افکار و فرهنگ دارند، موظف‌اند در برابر جامعه و آینده‌سازان پاسخگو باشند. این مسئولیت، علاوه بر ارائه آموزش باکیفیت، در ایجاد پروژه‌های پژوهشی و برنامه‌های اجتماعی با تأثیر مستقیم بر زندگی مردم نیز مشهود است.

مسئولیت اجتماعی دانشگاه‌ها (USR) به معنای تعهد دانشگاه‌ها در برابر جامعه است و ریشه در آموزه‌های شهروندی، توسعه پایدار و جستجوی دانش دارد. این مسئولیت دانشگاه‌ها را ملزم می‌کند تا با بهره‌گیری از ظرفیت‌های آموزشی، پژوهشی و تعامل اجتماعی، نقشی فعال در حل مسائل محلی و جهانی ایفا کنند و محیطی برای امید و آینده‌نگری فراهم آورند.

یک نمونه موفق از این مسئولیت، پروژه احیای جامعه بومی قبیله پایوان در تایوان است. اساتید و دانشجویان دانشگاه با ترکیب دانش مدرن و سنت‌های محلی، پروژه‌هایی فرهنگی و زیست‌محیطی ایجاد کردند که باعث توسعه اقتصادی، جذب گردشگر و حفظ فرهنگ بومی شد. علاوه بر این، دانشجویان شرکت‌کننده، با تجربه تعامل مستقیم با جامعه، مهارت‌های شهروندی و تجربیات عملی ارزشمندی کسب کردند.

 

مسئولیت اجتماعی دانشگاه (USR) و نقش آن در جامعه

مسئولیت اجتماعی دانشگاه‌ها (USR) نقش بسیار مهمی در بهبود کیفیت آموزش و ارتقای زندگی جامعه ایفا می‌کند. دانشگاه‌ها می‌توانند با ترکیب آموزش، پژوهش و فعالیت‌های اجتماعی، تأثیر مثبتی بر جامعه بگذارند. مفهوم مسئولیت اجتماعی دانشگاه‌ها از مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها الهام گرفته و هدف آن جست‌وجوی دانش، ارتقای آگاهی شهروندی و توسعه پایدار جامعه است.

اساس این مسئولیت، مسئولیت‌پذیری دانشگاه در برابر جامعه است. دانشگاه‌ها با مشارکت اساتید، دانشجویان و مدیران می‌توانند محیطی برای آینده‌سازی ایجاد کنند. USR بر این باور است که دانشگاه‌ها باید در خدمات اجتماعی، توسعه اقتصادی، حفاظت از محیط زیست و رشد جامعه جهانی نقش فعال داشته باشند. این مسئولیت شامل مدیریت و بهره‌برداری مسئولانه از دانش، تأثیرگذاری در آموزش و پژوهش و تعامل با جامعه و محیط کسب‌وکار می‌شود.

 

نمونه‌ای از مسئولیت اجتماعی دانشگاه‌ها: پروژه پایوان در تایوان

یک نمونه عملی از مسئولیت اجتماعی دانشگاه، همکاری با قبیله‌ای دورافتاده و زیبا به نام «پایوان» در شرق تایوان است. دانشگاه با همکاری استادان، دانشجویان و مردم قبیله تلاش کرده شرایط فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی جامعه را بهبود دهد. این همکاری باعث شد که سنت‌ها و دانش زیست‌محیطی مردم بومی با فعالیت‌های تفریحی و توریستی مدرن ترکیب شود و مردم قبیله به درآمدی پایدار دست یابند.

این پروژه نه تنها به حفظ فرهنگ و ماندگاری مردم در وطن خود کمک کرد، بلکه دانشجویان شرکت‌کننده، تجربه عملی و درک عمیق‌تری از مسائل محلی پیدا کردند. آنها توانستند مهارت‌های شهروندی و مسئولیت اجتماعی خود را از طریق فعالیت عملی تقویت کنند.

 

پایه‌های نظری و شهروندی مبتنی بر سواد در USR

سواد، مهارتی است که در طول زندگی شکل می‌گیرد و توسعه می‌یابد. سازمان‌های بین‌المللی مانند سازمان ملل و اتحادیه اروپا معتقدند شهروندی مبتنی بر سواد، با توسعه مهارت‌ها و یادگیری مادام‌العمر، به پیشرفت فردی و اجتماعی کمک می‌کند. به گفته «جان دیویی»، یادگیری تجربی همراه با آموزش، افراد را قادر می‌سازد دانش، مهارت‌ها و نگرش‌های خود را بهبود دهند.

در چارچوب مسئولیت اجتماعی، دانشگاه‌ها باید فرصت‌هایی برای مشارکت اجتماعی و یادگیری تجربی به دانشجویان ارائه دهند تا احساس مسئولیت اجتماعی در آن‌ها تقویت شود.

 

پروژه‌ها و برنامه‌های آموزشی در USR

در سال ۲۰۱۷، دانشگاه‌های تایوان پروژه‌ای به نام «مانیفست مسئولیت اجتماعی دانشگاه‌ها» را راه‌اندازی کردند. این پروژه شامل اقدام محلی، همکاری صنعتی، پایداری محیطی و ایمنی غذایی بود. یکی از این پروژه‌ها به جامعه‌ای کوچک و دورافتاده به نام «شیگانگ» اختصاص داشت که با مشکلاتی مانند مهاجرت، پیری جمعیت و کمبود منابع پزشکی روبرو بود. دانشگاه با ارائه خدمات پزشکی و برنامه‌های ارتقای سلامت، به بهبود شرایط این جامعه کمک کرد.

دانشجویان شرکت‌کننده نیز در این پروژه‌ها یاد می‌گیرند چگونه به مردم خدمت کنند و اهداف آموزشی خود را از طریق تجربه عملی محقق کنند.

ارزیابی سواد و اثرات USR

یکی از چالش‌های پژوهشی در زمینه مسئولیت اجتماعی دانشگاه‌ها، اندازه‌گیری تأثیر آن بر کیفیت زندگی و اثرات اجتماعی برنامه‌ها است. پژوهشگران به دنبال مدل‌ها و ابزارهایی هستند که بتواند سواد اجتماعی و آگاهی دانشجویان را بسنجند. این ارزیابی‌ها کمک می‌کند تا میزان مشارکت دانشجویان و توسعه شهروندی آن‌ها دقیق‌تر بررسی شود و در نهایت اثرات مثبت USR به‌روشنی نشان داده شود.

اهمیت مسئولیت اجتماعی دانشگاه‌ها

مسئولیت اجتماعی دانشگاه‌ها نقش مهمی در تأثیرگذاری بر جامعه، دانشجویان و خود دانشگاه دارد. در ادامه به برخی از دلایل کلیدی اهمیت آن اشاره می‌کنیم:

ارتقای تجربه یادگیری: دانشگاه‌ها با تشویق دانشجویان به مشارکت در مسئولیت اجتماعی، آن‌ها را به استفاده عملی از دانش خود برای حل مشکلات واقعی ترغیب می‌کنند. این نوع یادگیری فراتر از کلاس درس است و مهارت‌ها و بینش عمیق‌تری نسبت به نیازهای جامعه به دانشجویان می‌دهد.

تقویت رابطه با جامعه: فعالیت‌های مسئولیت اجتماعی، پلی بین دانشگاه و جامعه ایجاد می‌کند. با شناسایی و پاسخ به نیازهای محلی، دانشگاه‌ها می‌توانند اعتماد مردم را جلب کنند و تأثیر مثبتی بر اطراف خود داشته باشند. این تعامل متقابل باعث افزایش اعتماد عمومی به دانشگاه‌ها می‌شود.

ترویج عدالت اجتماعی و فرصت‌های برابر: دانشگاه‌ها با مسئولیت اجتماعی می‌توانند عدالت اجتماعی را ترویج داده و فرصت‌های برابر برای افراد نیازمند فراهم کنند. برنامه‌هایی مانند آموزش رایگان یا کمک‌های مالی به خانواده‌های کم‌درآمد نمونه‌ای از این تعهدات هستند.

آمادگی برای آینده شغلی: مشارکت دانشجویان در برنامه‌های مسئولیت اجتماعی، مهارت‌های ارزشمندی مانند کار تیمی، حل مسئله، رهبری و مهارت‌های ارتباطی را در آن‌ها تقویت می‌کند که برای زندگی حرفه‌ای آینده بسیار مفید است.

حفظ محیط زیست: دانشگاه‌ها با اجرای پروژه‌های زیست‌محیطی مانند کاهش استفاده از پلاستیک، مدیریت پسماند و ترویج انرژی‌های پایدار، می‌توانند الگویی برای مسئولیت زیست‌محیطی باشند و به توسعه پایدار جامعه کمک کنند.

این موارد نشان می‌دهند که مسئولیت اجتماعی دانشگاه‌ها، نه تنها جایگاه علمی آن‌ها را تقویت می‌کند، بلکه توسعه مهارت‌های دانشجویان و بهبود وضعیت اجتماعی و زیست‌محیطی جامعه را نیز به همراه دارد.

 

چند نمونه و مسئولیت اجتماعی آن‌ها:

دانشگاه آکسفورد (انگلستان): در پروژه‌هایی مانند “شهر سبز آکسفورد” مشارکت دارد و تحقیقات زیادی در زمینه پایداری محیط زیست انجام می‌دهد تا تأثیر کربنی را در شهر کاهش دهد​

دانشگاه ییل (آمریکا): به تأسیس “مرکز نوآوری اجتماعی” پرداخته که به دانشجویان کمک می‌کند تا کسب‌وکارهای اجتماعی راه‌اندازی کنند و در حل مسائل اجتماعی و زیست‌محیطی محلی نقش داشته باشند.​

دانشگاه تورنتو (کانادا): در برنامه‌های آموزشی و پشتیبانی از جامعه مهاجران شرکت دارد و پروژه‌هایی مانند مشاوره و خدمات آموزشی برای بهبود وضعیت جامعه مهاجران اجرا می‌کند​.

دانشگاه توکیو (ژاپن): با تمرکز بر مسائل زلزله‌خیز، تحقیقات و برنامه‌های آموزشی ویژه‌ای برای آمادگی جامعه در برابر بلایای طبیعی و ساخت سازه‌های مقاوم در برابر زلزله انجام داده است.

دانشگاه مک‌کواری (استرالیا): از طریق برنامه‌هایی برای حمایت از دانشجویان بومی و بهبود دسترسی آن‌ها به آموزش عالی، در پیشبرد عدالت اجتماعی فعالیت دارد​

دانشگاه هاروارد (آمریکا): از طریق «ابتکار تغییر و نوآوری اجتماعی»، منابع و شبکه‌هایی را برای دانشجویان فراهم می‌کند تا به چالش‌های اجتماعی همچون اقدام برای اقلیم و کاهش نابرابری بپردازند.

دانشگاه کالیفرنیا، برکلی (آمریکا): دانشجویان را در پروژه‌های پایداری محیط‌زیست و عدالت اجتماعی درگیر کرده و «ابتکار شفافیت علوم اجتماعی» را برای تقویت دقت در پژوهش‌های اجتماعی پیاده‌سازی کرده است.

دانشگاه منچستر (بریتانیا): از طریق «برنامه دسترسی منچستر» برای دانشجویان محروم، به آموزش دسترسی بیشتری می‌دهد و به مقابله با فقر و نابرابری‌های بهداشتی جهانی کمک می‌کند.

دانشگاه سیدنی (استرالیا): با اجرای «برنامه استعدادهای سیدنی»، دانشجویان را با سازمان‌های اجتماعی برای پروژه‌های عدالت اجتماعی، سلامت و محیط زیست مرتبط می‌کند.

دانشگاه هنگ‌کنگ: با ایجاد شبکه جهانی مسئولیت اجتماعی دانشگاه‌ها، تنوع فرهنگی و شمول اجتماعی را ترویج کرده و با سایر موسسات برای پژوهش‌های اجتماعی مشترک همکاری می‌کند.

دانشگاه حیدرآباد (هند): گفت‌وگوهایی در زمینه مسئولیت اجتماعی دانشگاه (USR) برگزار می‌کند که با تمرکز بر سیاست‌های اجتماعی به مسائل فراگیر و توسعه پایدار می‌پردازد.

دانشگاه آغاخان (پاکستان): با تمرکز بر آموزش و بهداشت در مناطق کم‌درآمد، اقدام به تربیت متخصصین بهداشتی برای مناطق روستایی کرده است.

دانشگاه استلنبوش (آفریقای جنوبی): با اجرای پروژه‌های عدالت اجتماعی در «مرکز نوآوری اجتماعی» به توسعه آموزشی و دسترسی به خدمات بهداشتی در مناطق محروم کمک می‌کند.

دانشگاه ملبورن (استرالیا): از طریق «موسسه برابری اجتماعی ملبورن» پژوهش‌هایی برای کاهش نابرابری‌های اجتماعی به‌ویژه در حوزه‌های سلامت، ناتوانی و عدالت انجام می‌دهد.

دانشگاه ییل (آمریکا): با تمرکز بر سلامت جهانی و رفاه اجتماعی از طریق دانشکده بهداشت عمومی ییل، به ارائه خدمات در جوامع کم‌درآمد می‌پردازد.

دانشگاه ملی سنگاپور: از طریق برنامه «دانش‌پژوهان دانشگاه»، دانشجویان تشویق می‌شوند تا مسائل اجتماعی منطقه‌ای مانند سالمندی، چالش‌های شهرنشینی و پایداری محیطی را بررسی کنند.

دانشگاه موناش (استرالیا): «موسسه توسعه پایدار موناش» را تأسیس کرده که از طریق پژوهش و تعامل عمومی بر سلامت، اقدام‌های اقلیمی و کاهش فقر متمرکز است.

1.  

 

این دانشگاه‌ها با تعهد به جنبه‌های مختلف مسئولیت اجتماعی از جمله دسترسی به خدمات بهداشتی، عدالت اجتماعی، پایداری محیط زیست و توسعه آموزشی، سهم بسزایی در بهبود زندگی مردم داشته‌اند.